Οι ενδογενείς διαταραχές του μεταβολισμού (inborn errors of metabolism) είναι μια ετερογενής ομάδα διαταραχών, που μπορεί να είναι είτε κληρονομούμενες είτε να προκύπτουν από τυχαίες μεταλλάξεις, και σχετίζονται με αποτυχία λειτουργίας μεταβολικών οδών όπως η διάσπαση ή η αποθήκευση ουσιών στο σώμα.

Οι ΕΔΜ είναι, κατά περίπτωση, πολύ σπάνιες (με συχνότητα από 1/5 000 έως 1/500 000), αλλά παραμένουν πολλές στο σύνολό τους. Μέχρι σήμερα έχουν περιγραφεί πάνω από 1.000 διαφορετικές μεταβολικές παθήσεις, πολλές από τις οποίες ταξινομούνται σε διεθνείς λίστες όπως η ICIMD που περιλαμβάνει περισσότερες από 1.450 παθήσεις.

Η διαταραχή των μεταβολικών οδών και η αδυναμία διεκπεραίωσης βασικών βιοχημικών διαταραχών
μπορεί να αφορά:

• την παραγωγή ενέργειας από τις ουσίες που προέρχονται από την τροφή

• τη διάσπαση ορισμένων ουσιών (π.χ. πρωτεΐνες, σάκχαρα, λιπίδια)

• τη σύνθεση απαραίτητων μορίων για τη φυσιολογική λειτουργία του οργανισμού

• την απομάκρυνση τοξικών ενδιάμεσων προϊόντων του μεταβολισμού

Όταν μία ή περισσότερες από αυτές τις διεργασίες δεν λειτουργούν σωστά, μπορεί να προκύψει:

• συσσώρευση επιβλαβών ουσιών

• έλλειψη απαραίτητων προϊόντων

• διαταραχή της φυσιολογικής λειτουργίας οργάνων, όπως ο εγκέφαλος, οι μύες και το ήπαρ.

Πότε εμφανίζονται οι κληρονομικές παθήσεις
του μεταβολισμού;

Οι κληρονομικές παθήσεις του μεταβολισμού μπορούν να εμφανιστούν:

• στην παιδική ηλικία, συχνά με πιο έντονα ή οξέα συμπτώματα

• στην ενήλικη ζωή, είτε για πρώτη φορά είτε μετά από ήπια, μη αναγνωρισμένα συμπτώματα στην παιδική ηλικία

Στους ενήλικες, οι παθήσεις αυτές μπορεί να εκδηλώνονται με πιο ήπια ή άτυπα συμπτώματα. Αυτό μπορεί να συμβαίνει επειδή:

• η λειτουργία του υπεύθυνου γονιδίου δεν έχει καταργηθεί πλήρως,

• υπάρχει μερική ενζυμική δραστηριότητα,

• ή η μεταβολική διαταραχή αντισταθμίζεται για χρόνια από τον οργανισμό.

Ως αποτέλεσμα, τα συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν αργότερα, να εξελίσσονται σταδιακά ή να επιδεινώνονται σε καταστάσεις όπως λοίμωξη, έντονη κόπωση, νηστεία ή stress.

Ποια συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν;

📌 Τα συμπτώματα ποικίλλουν σημαντικά και συχνά δεν είναι ειδικά, ιδιαίτερα στην ενήλικη ζωή. Τα συμπτώματα αυτά μπορεί να εμφανίζονται μεμονωμένα ή σε συνδυασμό και συχνά εξελίσσονται σταδιακά, γεγονός που μπορεί να δυσκολεύει την έγκαιρη διάγνωση.

🧠 Νευρολογικά συμπτώματα

• Διαταραχές βάδισης ή ισορροπίας, αταξία, συχνές πτώσεις

• Κινητικές διαταραχές, όπως τρόμος, δυστονία, μυόκλονος

• Επιληπτικές κρίσεις, συχνά με αντοχή στη φαρμακευτική αγωγή

• Προοδευτική έκπτωση μνήμης ή συγκέντρωσης

• Επεισόδια σύγχυσης ή μεταβολής της συμπεριφοράς

• Ψυχιατρικές εκδηλώσεις, όπως κατάθλιψη ή άτυπα ψυχωσικά επεισόδια

💪 Μυϊκά συμπτώματα

• μυϊκή αδυναμία

• εύκολη κόπωση ή δυσανεξία στην άσκηση

• μυαλγίες ή κράμπες

🧬 Συστηματικά ή συνοδά σημεία

• επιδείνωση συμπτωμάτων σε λοίμωξη ή νηστεία

• συμμετοχή και άλλων οργάνων (π.χ. ήπαρ, καρδιά, όραση, ακοή) με γενικές εκδηλώσεις, όπως κοιλιακό άλγος, εμβοές

• οικογενειακό ιστορικό παρόμοιων συμπτωμάτων

Γιατί συχνά καθυστερεί η διάγνωση στους ενήλικες;

Στην ενήλικη ζωή:

• τα συμπτώματα μπορεί να είναι ήπια ή μη ειδικά,

• συχνά αποδίδονται σε πιο κοινές νευρολογικές ή ψυχιατρικές διαγνώσεις,

• δεν υπάρχει πάντα σαφές οικογενειακό ιστορικό.

Για τον λόγο αυτό, απαιτείται εξειδικευμένη κλινική υποψία και στοχευμένη διερεύνηση.

Πότε να απευθυνθείτε σε ειδικό

Η εξειδικευμένη διερεύνηση νευρομεταβολικής αιτιολογίας είναι σημαντική όταν:

• υπάρχουν νευρολογικά συμπτώματα χωρίς σαφή διάγνωση

• τα συμπτώματα είναι προοδευτικά ή εξελίσσονται με τον χρόνο

• συνυπάρχουν πολλαπλά ή άτυπα νευρολογικά και ψυχιατρικά στοιχεία

• οι επιληπτικές κρίσεις είναι ανθεκτικές στη συνήθη φαρμακευτική αγωγή

• υπάρχει οικογενειακό ιστορικό παρόμοιων συμπτωμάτων

• τα συμπτώματα επιδεινώνονται σε λοίμωξη, έντονη κόπωση ή νηστεία

Σε αυτές τις περιπτώσεις, η στοχευμένη αξιολόγηση μπορεί να οδηγήσει σε ακριβή διάγνωση ή σε ασφαλή αποκλεισμό νευρομεταβολικής αιτίας.

Πώς γίνεται η διερεύνηση;

Η διερεύνηση βασίζεται σε εξειδικευμένη κλινική αξιολόγηση και στοχευμένο έλεγχο, προσαρμοσμένο σε κάθε ασθενή.

Περιλαμβάνει:

• αναλυτικό ιατρικό και οικογενειακό ιστορικό

• λεπτομερή νευρολογική εξέταση

• επιλεκτικό μεταβολικό έλεγχο, όπου ενδείκνυται

• γενετικό έλεγχο σε επιλεγμένες περιπτώσεις

Στόχος είναι η ακριβής διάγνωση ή ο ασφαλής αποκλεισμός νευρομεταβολικής αιτίας.